نویسنده (گان) : ملیحه بیگی
چکیده :
این مقاله به بررسی اجمالی سیستمهای خبره در کتابخانه و محیط اطلاع رسانی می پردازد. در ابتدا ماهیت سیستمهای خبره را بررسی کرده و سپس ضمن بحث در مورد کاربردهای سیستمهای خبره در کتابخانه سیر تاریخی آن را نیز بیان می کند.
کلید واژه ها :*هوش مصنوعی *سیستمهای خبره *كتابداری *اطلاع رسانی *كتابخانه
متن مقاله :
مقدمه

اینكه می گوییم كتابداری یك علم میان رشته ای است سخنی به گزاف نگفته ایم . به مدد تحقیقات گسترده دانشمندان علوم مختلف، علم كتابداری و اطلاع رسانی از بدو پیدایش تا كنون راه بسیاری را پیموده است. كاربرد علوم مختلف در این رشته روز به روز بیشتر می شود و با پیشرفت آن علوم، علم كتابداری خود نیز دچار تغییر و تحول می گردد.در این میان سهم علم كامپیوتر از دیگر علوم چشمگیرتر است. وارد شدن زمینه تحقیق هوش مصنوعی در علوم كامپیوترتحولات بسیاری را در نوع خدمات كتابداری و اطلاع رسانی نوید می دهد.
برای اینكه بتوانیم زمینه های كاربردی هوش مصنوعی را در كتابخانه ها متصور شویم باید ماهیت ، مسائل اساسی، و موانع توسعه این سیستمها را در كتابخانه ها بشناسیم. از طرفی باید بتوانیم آنها را با خدمات سنتی كتابخانه تطبیق دهیم. بطوریكه در نهایت هم كاربر و هم كتابدار از مزایای این تكنولوژی جدید بهره مند شوند.

ماهیت سیستم خبره:
هوش مصنوعی زمینه های تحقیقاتی متفاوتی را در بر می گیرد كه از مهمترین و پركاربردترین آنها می توان به سیستمهای خبره اشاره كرد.
سیستم خبره نوعی برنامه رایانه ای است كه در حوزه موضوعی خاص دارای خبرگی می باشد؛ یعنی می تواند تصمیم بگیرد یا به تصمیم گیری یك فرد خبره كمك كند.
سیستمهای خبره برای حل مسائلی بكار می روند كه الگوریتم خاص و یا دانش صریح برای حل آن مسائل وجود ندارد.
در كتابخانه زمینه های فعالیت سیستم خبره وجود دارد. بطوریکه فناوری سیستم خبره می تواند رهیافتی نو برای حل مسائل آن باشد.
سیستم خبره برای گرفتن دانش و رفتار یك خبره در یك زمینه موضوعی خاص طراحی شده است به همین خاطر سیستمهای مبتنی بر دانش(KBSs ) نیز نامیده شده اند. یك سیستم خبره معمول از یك موتور استنتاج و یك پایگاه دانشی ساخته شده است. پایگاه دانشی از قوائد و حقایقی تشكیل شده كه دانش بدست آمده از خبره را می سازد و موتور استنتاج از این قوائد و حقایق همراه با داده هایی كه توسط كاربر وارد شده برای ترسیم نتایج استفاده می كند. كه به افراد با دانش كم اجازه می دهد به دانش خبره دسترسی پیدا كنند. برای ایجاد یك سیستم خبره ارتباط بین برنامه نویسان كامپیوتری و خبرگان موضوعی مورد نیاز است. این برنامه نویسان كامپیوتری مهندسان دانش نامیده می شوند. خبرگان به برنامه نویسان كامپیوتری چگونگی حل مشكل را می گویند تا آنها از آن برای طراحی و ایجاد فرایند حل مشكل و تصمیم گیری سیستم خبره استفاده كنند.

مسائل و مشکلات سیستمهای خبره:
هر سیستم خبره برای یک کار خاص طراحی می شود و نمی تواند از تجربیاتش برای استفاده و تطبیق در کارهای دیگر استفاده کند. انعطاف پذیری کم و نبود قابلیت اطمینان از دیگر مشکلات سیستمهای خبره است.بطوریکه آیا او قادر به تشخیص مناسب جمع و مفرد کلمات , اصطلاحات شغلی و عامیانه است؟ آیا مفهوم نحوی جملات مبهم و پیچیده را می تواند درک کند مثلاً از جمله "عفو جایز نیست اعدامش کنید"چه درکی دارد؟!
مسائل انسانی:
وقتی یک سیستم خبره وارد کتابخانه می شود , چگونه باید با سیستمهای موجود سازگار گردد؟ آیا کاربران به او اعتماد می کنند؟ آیا کاربران و کتابداران آموزشهای لازم را در این زمینه دیده اند؟ آیا کارکنان مهارتهایی دارند که بوسیله ماشین قابل انجام نباشد؟ مثلاً کار مرجع سطح بالا, برآورد مؤثر از نیازهای کاربران, ارتقاء منابع و...
مسائل اجرایی:
ایجاد و استفاده از سیستمهای خبره مستلزم تحمل بار سنگین مالی است. سخت افزار باید قدرتمند و سریع باشد. فضای ذخیره کافی مورد نیاز است. مدیریت سیستم تخصصی و مهارتهای پشتیبانی نیاز است. چگونگی انجام مؤثر کارها برای کاربر و کارکنان نیز مورد سؤال است. (برای مثال صحت, فراخوانی و ربط نتایج بصورت رضایت بخش در یک محیط تعاملی)

سیستمهای خبره در كتابخانه ها:
سیستمهای هوشمند در كتابخانه ها در تلاش برای گرفتن دانش خبرگان كتابداری و بكار بردن درست آن دانش می باشند. ارائه دانش، جداسازی حوزه های دانش خبره، تعریف مناسب سطوح جزئیات اطلاعات، رمز گذاری دانش شخصی بعضی از مسائل پیچیده ای هستند كه هنوز باید حل بشوند.
تكنیكهای هوش مصنوعی می تواند بسیاری از كارهای اضافی و تكراری را در كتابخانه انجام دهد. با این حال این تكنولوژی ها نباید جایگزین كتابدار شوند. كتابداران بهتر است باسیستمهای هوشمند همكاری داشته باشند؛ بطوریكه زمینه های كاری كتابداری كه می تواند بوسیله ماشینها انجام شود به آنها واگذار گردد و كتابداران خود را با نقشهای جدیدی وفق دهند كه از عهده ماشین خارج است. به همین علت كتابداران باید با قابلیتهای هوش مصنوعی آشنا شوند و به ایجاد هم افزایی بین انسان و كامپیوتر بپردازند.

كاربردهای سیستمهای خبره در كتابخانه ها:
دو دلیل عمده برای استفاده از سیستمهای خبره در كتابخانه وجود دارد: اولاً دانش خبرگان را در همه زمانها برای كاربران كتابخا نه در دسترس قرار دهد.ثانیاً وقت كتابدار را در پاسخ به سؤالات روزمره و تكراری هدر ندهد.
كاربردهای كتابخانه ای سیستمهای خبره متعاقب شروع كار هوش مصنوعی در اواخر دهه 1950 بوجود آمدند.در سال 1967 سیستمی برای بازیابی عناوین آثاری كه می توانستند به سؤالات مرجع زیست شناسی پاسخ دهند بوجود آمد. در اواسط دهه 1970 چندین برنامه كامپیوتری با نام سیستمهای خبره بوجود آمدند. این سیستمهای اولیه از نظر سرعت و انعطاف پذیری محدود بودند كه بعضی از این محدودیتها با ظهور میكرو كامپیوتر ها از بین رفت. در دهه 1980 علاقه به سیستمهای خبره به شدت افزایش یافت. در سال1988 تحقیق در مورد این سیستمها به نقطه اوج خود رسید. توسعه و علاقه به این سیستمها به نظر می رسد از آن به بعد سیر نزولی پیدا كرده باشد كه ازعمده علل آن می توان به زمان بری ، هزینه بری ، و نبود خبرگی و منابع مناسب كه برای توسعه این سیستمها مورد نیازند؛ نام برد. از این گذشته نوعی عدم اطمینان برای فوائد بالقوه این سیستمها در آینده وجود دارد. با این حال پیشرفت در تكنولوژی OPAC ها و WWW ممكن است دوبا ره آتش علاقه به زمینه تحقیقی سیستمهای خبره را شعله ور كند. در ادامه به چگونگی كاربرد سیستمهای خبره خصوصاً با تاًكید در بخش مرجع و با زیابی اطلاعات در شبكه می پردازیم.
عموماًً سیستمهای خبره قابلیت بكار برده شدن در بسیاری از حوزه ها ی كتابخانه و محیطهای اطلاعاتی را دارند.اما معمولترین این حوزه ها : بازیابی on-line ، خدمات ارجاعی و مرجع بوده اند. حوزه های دیگری كه به آن توجه قابل ملاحظه ای شده است عبارتند از :فهرست نویسی و رده بندی، نمایه سازی و چكیده نویسی، مجموعه سازی و مدیریت اطلاعات.
فهرست نویسی و رده بندی:
سیستمهای خبره می توانند به عنوان مشاور برای فهرستنویسان باشند که می تواند شامل فعالیتهای آموزشی فهرستنویسی،چگونگی پیروی از قواعد فهرستنویسی، نشان دادن خودكار سرشناسه و موارد مشابه باشد.از نمونه های سیستمهای خبره فهرست نویس می توان به N-Cube اشاره کرد که دانش رده بندی را به صورت سلسله مراتبی بر اساس UDC ارائه می دهد.ساختار آن از یک رده مادر, زیر رده ها, یک مجموعه از قواعد و یک مجموعه از فرضیات ارائه شده است که بصورت یک ساختار درختی بر اساس اطلاعات عناصر کتابشناختی یک اثر خاص جستجو می شود.وقتی که یک قائده با یک گره در درخت تطابق پیدا کند بوسیله کتابدار بررسی شده و شماره رده بندی آن بیرون کشیده می شود.
نمایه سازی و چکیده نویسی:
که بطور خلاصه می تواند در تعیین اصطلاحات نمایه، از طریق تطبیق خودكار با تزاروس و واژههای كنترل شده در نمایه سازی و در چکیده نویسی به تعیین جملات کلیدی کمک کند.
مجموعه سازی:
سیستمهای خبره می توانند در موارد زیر سودمند باشند:
مشاوره در سفارش مواد بر اساس بودجه، بازنگری ها، اندازه و نوع مؤسسه، تاریخ خریدها، رد سفارشات؛
تعییین عمده فروش یا كارگزار برای تهیه مواد انتخاب شده ؛
آماده سازی خودكار پیایندها؛
پیشنهاد خرید عناوین برای مجموعه سازی؛
بروز كردن پایگاههای اطلاعاتی(در صورت تغییر عنوان یا توقف نشریه)
تعیین شماره پیایندهای گمشده و درخواست پیگیری
وآماده سازی آمار و گزارشها.
مدیریت اطلاعات:
برای کاهش اضافه بار اطلاعاتی کاربران می توان از سیستمهای خبره استفاده کرد. بصورتیکه این سیستمها روی موضوعات مورد علاقه کاربر جستجو کرده و اطلاعات حاصل شده را بصورت مرتب شده ارائه می دهند.از موارد کاربرد این چنینی می توان به خدمات آگاهی رسانی جاری سفارشی؛ جستجوی سفارشی خودکار؛ ایجاد روزنامه ها و وب سایتهای شخصی برای مثال My Yahoo ؛ موتورهای جستجوی سفارشی؛ پیشنهاد سایتها و اقلام مرتبط با علاقه کاربر و ترجمه اسناد به زبانهای دیگر اشاره کرد.

عوامل هوشمند: (Intelligent Agents)
در تولیدنوعی از سیستمهای خبره نحوه اندیشیدن انسان مد نظر نیست. این سیستمها متكی به قوانین و منطقی هستند كه پایه تفكر آنها را تشكیل داده و آنها را قادر به استنتاج و تصمیم گیری می نماید. آنها با و جودی كه مانند انسان نمی اندیشند، تصمیماتی عاقلانه گرفته و اشتباه نمی كنند. این سیستمها لزوماً دركی از احساسات ندارند . هم اكنون از این سیستمها در تولید agent ها در نرم افزارهای كامپیوتری بهره گیری می شود. agent قادر به شناسایی الگوها و تصمیم گیری بر اساس قوانین فكر كردن خود است . قوانین و چگونگی فكر كردن هر agent در راستای دستیابی به هدفش تعریف می شود. از عوامل هوشمند كتابخانه ای می توان به Internet Softbot اشاره كرد كه یك روبات نرم افزاری ساخت دانشگاه واشنگتن است كه قادر است ترتیبی مناسب از فرمانهای اینترنت را تركیب كند. برای تصمیم گیریهای آینده، اطلاعات را جمع آوری كند؛ از خطاها دوباره شروع كند و فرمانی جدید در صورت لزوم صادر كند به عبارت دیگر Softbot می تواند یاد بگیرد و نیازهای اطلاعاتی كاربران جدید را بفهمد.
یك agent یا عامل هوشمند در كتابخانه باید قادر به یادگیری و بحث و مذاكره با كاربر باشد چون باید خودش را با كاربر و محیط متغیر تطبیق دهد به عبارت دیگر كمك به كاربر در تسهیل اطلاعات( جستجو، یافتن و اداره اطلاعات ) هدف عامل هوشمند خبره است. كه از موارد كاربرد آن می توان در اداره فیلترهای میلها و اخبار و همچنین مرورگرهای كتابخانه ای اشاره كرد.Toolkits و Lotus Notes برای فیلترگذاری و كمك جستجو برای پایگاههای داده های گوناگون بكار می روند. سیستم SHADE كه پرسش دانشی و دستكاری زبانی را به كار می برد ؛ بعنوان یك میانجی برای مصرف كنندگان و تولید كنندگان اطلاعات عمل می كند. عوامل هوشمند در حال حاضر بیشتر در دو حوزه زیر رایج هستند:

1. عوامل فیلترگذار( مرور كردن اطلاعات)
از پیش مرتب كردن یا انتخاب كردن پیامهای e-mail برای نوع خاصی از كار مثلاً forward كردن به همكاران. Lotus Notes و Inbox Assistant چنین فیلترهایی را دارند. فیلترگذاری اخبار اینترنت، صفحات وب ، اسناد كتابخانه، مرور پایگاه داده های ویدئویی و دیگر منابع اطلاعاتی از دیگر كاربردهای عوامل فیلترگذار هستند.
2. عوامل جستجو
در داستان علمی تخیلی Anniversary" " ایزاك آسیموف.او سیستم كامپیوتری را توصیف می كند كه قادر به فهم و پاسخ دادن به سؤالات به زبان طبیعی است (تعامل بین یك عامل هوشمند و جستجوی اطلاعات توسط عامل انسانی) هر چند چنین سیستمی هنوز بوجود نیامده است اما نمونه های ابتدایی آن كمك بزرگی برای مرور كردن میلیونها صفحه وب و مجموعه های بزرگ كتابخانه ای است. Web Watcher مثالی است كه دانش در باره لینكهای مفید كه با علائق كاربر مشابه است بدست می آورد. او بوسیله بازخورد مرتبط از كاربر یاد می گیرد و به نیاز اطلاعاتی او پاسخ می دهد.

وظایف یك عامل هوشمند:
1. یاد گرفتن تایپ، فاصله گذاری، غلطهای املایی هر كاربر و تصحیح آنها.
2. یادگیری واژگان استفاده شده بوسیله هر كاربر و بكار بردن تزاروس مناسب یا پیدا كردن لغات پذیرفته شده.
3. انجام دادن تعویض لغات و اصطلاحات بر اساس نتایج بازیابی گذشته و بازخورد كاربر.
4. بازبینی منابع اطلاعاتی كه بوسیله هر كاربر استفاده می شود و بررسی برای افزایش علایق جدید مرتبط در آن منابع و منابع جدیدی كه حوزه های مورد علاقه كاربر را در بر دارد.
5. نگهداری یك سابقه بروز از نیازهای اطلاعاتی كاربر، بوسیله حوزه های اطلاعاتی قدیمی ، بر اساس تاریخ آخرین استفاده.

خدمات مرجع:
سؤالات مرجع بوسیله طیف مختلفی از منابع مثل اطلسها، فرهنگها، و دایر‌‌ة المعارفها پاسخ داده می شوند. زمان استفاده از منبع مناسب، انتخاب ابزار مرجع مناسب و دانش عمیق تر برای مصاحبه در حیطه كتابدار مرجع متخصص است. قدم ضروری برای پاسخ به سؤال این است كه بدانیم سؤال به كدام گروه از ابزارهای مرجع مربوط می شود كه این همان فرایند تصمیم گیری است.
یك سیستم خبره مرجع باید نقش میانجی انسانی را بازی كند كه مراحل زیر را در بر می گیرد:
1. ترجمه نیازهای كاربر به شكل پذیرفته شده
2. تأیید و در صورت لزوم تعریف دوباره نیازهای كاربر
3. شناخت سطحی مناسب از اطلاعات مورد نیاز
4. بدست آوردن ابزار مناسب برای پیدا كردن اطلاعات با استفاده از یك راهبرد مناسب
5. اصلاح اطلاعات بدست آمده
6. تكرار مراحل فوق در صورت لزوم
در حال حاضر بسیاری از سیستمهای خبره در بخش مرجع كتابخانه ها به كارمی روند. كه از آن جمله است سیستمهایی كه به خواننده كتاب داستان پیشنهاد می كنند؛ نوع خاصی از رژیم غذایی را پیشنهاد می كنند؛ به انتخاب یك نمایه در زیست شناسی یا كشاورزی كمك می كنند؛ سؤالات به زبان طبیعی را به صورت عبارتهای جستجو ترجمه می كنند مثلاً در پایگاههای جستجویی مثل Medline به كاربر آموزش می دهند چگونه از پایگاهی مثل Index Medicus برای جستجوهای موضوعی استفاده كند. در حال حاضر سیستمهای خبره مبتنی بر اینترنت زیادی وجود دارند كه سؤالات را با زبان ساده انگلیسی انطباق می دهند كه كمك مرجع فوری را فراهم می آورد. اخیراً اجرای چنین سیستمهایی از ثبات لازم برخوردار نبوده است. با این حال اصلاح آنها، كاربری سیستمهای خبره را از یك كتابخانه خاص فراتر برده بطوریكه فوائد آن شمار بیشتری از مراجعان كتابخانه را در بر می گیرد.

شبیه سازی انسان:
سیستمی که مانند انسان فکر کند. این سیستم با مدل کردن مغز انسان و نحوه اندیشیدن انسان تولید خواهد شد. از این سیستم ممکن است اعمال انسانی سر بزند. نقطه اوج پیشرفت در سیستمهای خبره سیستمی است كه كاربر نتواند آن را از انسان تشخیص دهد.ْJustin Cassel و تیمش در آزمایشگاه MIT یك دلال معاملات ملكی هوشمند بصورت انیمیشنی و سه بعدی ساختند تحت عنوان"Conversational Humanoid" . Humanoid می تواند به سؤالات كاربر در خصوص املاك پاسخ دهد؛ علاوه بر اینكه از زبان اشاره نیز استفاده می كند. شاید در آینده یك چنین سیستمی بعنوان كتابدار مرجع مجازی یا یك Librarianoid برای پاسخ به سؤالات مرجع در كتابخانه ایجاد شود.
با فرض این پیشرفتها و كاربری بیشتر سیستمهای خبره آیا روزی می رسد كه نقش واسط اطلاعاتی یعنی كتابدار از بین برود ؟ تعیین اینكه چه وقت مناسب است كه از این سیستمها در خدمات کتابخانه ای بخصوص در بخش مرجع استفاده شود نیز لازم است كه تعیین گردد.

نتیجه گیری:
كاربرد AI در كتابخانه بسیاری از فعالیتهای كتابخانه ای نظیر فهرست نویسی، نمایه سازی، بازیابی اطلاعات و... را آسان نموده است. این سیستمها گرچه در همه موارد نمی توانند جایگزین مناسبی برای كتابدار باشند اما وجود آنها در كتابخانه در عصر اطلاعات ضرورتی است كه نمی توان آن را نادیده گرفت. و در تعامل با كاربرباعث ارتقاء نقش كتابدار بعنوان واسط اطلاعاتی می شوند. اگر چه سیستمهای خبره محدودیتهای طبیعی یك انسان را ندارند؛ با این وجود در استفاده از این سیستمها باید جامع نگر بود و محدودیتها و مشكلات آنها را نیز در نظر گرفت.
فهرست منابع:

1.الهی،شعبان؛ رجب زاده، علی.(1382).سیستمهای خبره الگوی هوشمند تصمیم گیری. تهران:شركت چاپ و نشربازرگانی.

2. http://www.senmerv.com/archives/000109.php

1.Anne Olsen.” ARTIFICIAL INTELLIGENCE”2000[on-line].Available:
http://www.slais.ubc.ca/courses/libr500/2000-2001-wt1/www/a_olsen

2.Charles W. Baily,Jr.” Intelligent Library Systems:Artificial Intelligence
Technology And Library Automation Systems”1991[on-
http://eprints.rclis.org/archive/00001497 line].Available:

3.”Expert systems”2004[on-line]. Available:
http://www.everything2.com/index.pl?node_id=162097

4.James G. Williams and Ken Sochats.” Application of Expert
Agents/Assistants in Library and Information Systems”2005[on-
line].Available:
http://ltl13
.exp.sis.pitt.edu/Website/Webresume/ExpertAgentsPaper/Expert.ht

5. School Of Library And Information Science, Indiana University,"
Artificial Intelligence And Libraries”,1999[on-line].
http://www.dochzi.com/l600/index.htm Available: