رقیه سلیقه دار در ادبیات ملل مختلف، اسطورههایی دیده میشوند كه هر یك در عصر خود به نحوی از انحاء سرآمد بودهاند، ولی همه آنها یك نقطه ضربهپذیر و یك نقطه ضعف داشتهاند كه آخرالامر همان سبب سقوط و نابودی آنان گردیده است. شاید امروزه، آن نقطه حساس برای بافت اسلامی و مردمی كشور ما فرهنگ باشد. گرچه اقدامات مدیران فرهنگی كشور سبب شده كه هر روز شاهد برنامههای مختلف و تلاشهای فراوانی در جهت اعتلای سطح فرهنگی اجتماع باشیم، اما اینكه این برنامهها و تلاشها چه قدر در برابر هجوم انبوه برنامههای مبتذل و صرف میلیونها دلار هزینه برای انحراف و كج روی جوانانمان توسط استعمارگران از طریق رسانهها، ماهوارهها، ورود كالاهای مستهجن، راهاندازی سایتهای ضد اخلاقی و... مثمر ثمر باشد، قابل بحث و بررسی است.در گذشته چنین مرسوم بود كه قدرتهای بزرگ برای تسلط بر سایر كشورها به لشكركشی و تحكم نظامی مبادرت میكردند، ولی امروزه به جای صرف وقت و هزینههای گزاف، برای رسیدن به اهداف شوم خود، از طریق كنترل اهرمهای كلیدی اقدام میكنند.یكی از كلیدیترین اهرمها كه همواره مدنظر ابرقدرتها از جمله غرب قرار گرفته است، فرهنگ میباشد. فرهنگ شاید به عنوان بیصدا و آرامترین ابزار تهاجم آثارش چه بسا مخربتر از هزاران بمب و موشك و گلوله است. به خصوص در مورد جمهوری اسلامی ایران كه توسط دشمنان، تمام روشها مورد آزمایش قرار گرفته و نتیجهای عایدشان نگردیده است، به تهاجم فرهنگی، به عنوان آخرین و قویترین حربه امید بستهاند. این مقاله در پی آن است كه به بررسی راههای مقابله با ناتوی فرهنگی دشمنان بپردازد.
تعریف كلید واژهها
ناتو: از نظر لغوی ناسازگار و ناموافق معنا میدهد، اما در ادبیات نظامی نام سازمانی نظامی متشكل از كشورهای استعمارگر، به سردمداری آمریكا است. كه یكدیگر را در مقابل تعهدات در مواجهه با خطرحملات سایر كشورها پشتیبانی و حمایت مینمایند.
فرهنگ: علم، دانش، ادب، معرفت، تعلیم و تربیت، آثار علمی و ادبی یك قوم یا ملت. در لغتنامه دهخدا معنای فرهنگ عبارتست از ادب، تربیت، پرورش، عقل و خرد، فضل و فضیلت، بزرگی، بزرگواری، دانش، وقار، شكوهمندی، حكمت، معرفت، فقه، علم شریعت، صنعت، هنر، هوش و فراست.
واژه فرهنگ از دو بخش «فر» و «هنگ» تشكیل شده است.فر به معنای: شأن، شوكت و شكوه، برازندگی، زیبایی و پیرایش، نور و پرتو، تابش، آواز و آهنگ عدالت و امامت، استقلال و سیاست و عقوبت، فوقانی، توانایی، سرافرازی و...هنگ به معنای: سنگین، تمكین، وقار، قصد و اراده و آهنگ جایی و سویی، زور، فراوان، زیرك دریافت، فهم، قوم و قبیله، لشكر، سپاه و نگهداری است. ناتوی فرهنگی: یعنی ابرقدرتها با كمك كلیه وسائل، فناوری و اطلاعات حتی امواج به راحتی در خانههای ما وارد میشوند و به صوت و تصویر، نوشتار، هنر، ورزش و حتی علم، ما و فرزندانمان را تحت تاثیر قرار میدهند و با اهداف سیاسی، فرهنگی و تبلیغی درصدد متزلزل كردن فرهنگ خودی و سنتی كشورهای جهان سوم به خصوص كشورهای مسلمان برمیآیند. آنها به راحتی كالاهای خود را تبلیغ میكنند، پیامهای روانی خود را میفرستند، روابط نامشروع بین زن و مرد را ترویج مینمایند، عكسهای لخت و سكس زنان و مردان را به نمایش میگذارند، خبرهای دروغ برای جوامع میفرستند، زمینههای «آشفتگی هویت» را برای جوانان فراهم میكنند، ابهت فرهنگی و دینی خانوادهها را میشكنند، و برای رسیدن به اهداف خود از هیچ تلاشی دریغ نمیكنند و با كمك فناوری اطلاعات به ویژه اینترنت مرزهای زمانی و جغرافیایی جوامع مختلف را درهم شكسته و وارد تمام جوامع بشری میشوند و..فعالیتهای فرهنگی و هنری یكی از اقدامات آموزشی و تربیتی مستمری است كه با هدف هدایت و جهتدهی نسل جوان در تحصیل كمالات و فضائل اخلاقی از طریق تأسی به الگوها و اسوههای متعالی به منظور پـیشگیری از زمینههای انحراف و كجروی با اهداف زیر طرحریزی و اجرا میگردد.
كارآمدی و اثربخشی روشهای فرهنگی
برای ایجاد سازمان موثر در یك نظام اثربخش، توجه به سه عنصر اصلی یعنی «شناخت هدف»، «برنامهریزی موثر» و «شناخت مخاطبان»، راه را هموار و رسیدن به كمال مطلوب را تسریع مینماید. در هر سازمان «افراد موثر» از میان تمام عناصر تاثیرگذار، از اهمیت و جایگاه ویژهای برخوردارند. افراد موثر محور و نقطه ثقل همه عوامل پیرامونی آن محسوب میشوند. بدون توجه به این اصل، شناخت درست مولفههای اساسی و تبدیل آن به نظامی پایدار و مبتنی بر اصول متقن علمی و دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده غیر ممكن خواهد بود.از سوی دیگر برنامههای موثر نیز میتواند در تثبیت و اعتلای جایگاه سازمان، عینیت بخشیدن به فعالیتها و در نهایت توسعه متوازن نیروی انسانی، نقش اساسی و تعیین كنندهای ایفا نماید.برنامههای فرهنگی از میان تمامی طرحها و برنامههای متنوع و متعدد بسیج، توانسته است مورد اقبال علاقهمندان و قاطبه كارگزاران و دستاندركاران امر قرار گیرد. شاید تبیین صحیح و جایگاه واقعی برنامههای فرهنگی در بین مخاطبان، بتواند با رعایت نكات زیر بر كارایی و اثربخشی بیشتر آن افزوده و اهمیتش را بیش از گذشته بیان نماید.
1- اكثر فعالیتهای مربوط به امور فرهنگی در راستای اشاعه معروفات و تقبیح منكرات، فرهنگ غرب و مصادیق ضد ارزشی آن همچون مسابقات و جشنوارهها به صورت جمعی و گروهی انجام میگیرد. روح جمعگرایی و فطرت زندگی اجتماعی انسان، باعث میشود كه افراد با دیگران طرح دوستی بریزند و با رفع نیازها و احتیاجاتشان، خود را در نزد آنان مطرح و با ایجاد روابط و مناسبات سالم اجتماعی اغنا نمایند. این امر زمینه ورود صحیح و بیقید و شرط و بدون دغدغه افراد به خصوص جوانان را به زندگی اجتماعی فراهم ساخته و انگیزه لازم برای حضور فعال در انجام كارها را خود به خود به وجود میآورد. وحدت، همدلی، درك متقابل و تعامل سازنده از خصوصیات و ویژگیهای زندگی اجتماعی و مستلزم موقعیتها و بهانههای لازم برای فعلیت یافتن آنها است. در كارهای گروهی و جمعی، فرصت مغتنم و تلاش مضاعفی برای برطرف كردن خواستهها و نیازهای همدیگر فراهم و احساس تعلق به یكدیگر تقویت و زندگی اجتماعی و شهروند خوب بودن، تمرین میشود.
2- اگر امور فرهنگی در راستای اشاعه معروفات را به عنوان یكی از مهمترین رسالات و وظایف اصلی نیروی مقاومت بسیج، رفع موانع و ایجاد مقتضیات لازم برای شكوفا شدن استعدادهای انسان به خصوص جوانان در جهت كمال مطلوب و پیشگیری از جرائم بپذیریم، پرورش استعدادهای انسانی، با فراهم كردن زمینههای رشد استعدادهای بالقوه و به فعلیت رساندن آن، از اهداف و اولویتهای تربیتی و بهترین خدمت به آنها محسوب میشود. در این خصوص اساسیترین كار این است كه با برداشتن موانع تربیت فرهنگی مسیر هدایت صحیح را هموار كرده و عشق و علاقه را در وجود آنان ایجاد نماییم. هر چند در مرحله اول، میل، رغبت، همراهی و همدلی خود افراد بسیار تعیین كننده است تا موانع میان افراد و پذیرش امور فرهنگی برداشته شده و اقتضای تحقق اهداف تربیت فطری فراهم گردد. چرا كه مطمئناً اگر همه عوامل زیر فراهم شود، مادام كه خود افراد انگیزه و رغبت پیدا نكنند و همگام نشوند، اثربخشی فرهنگی مورد انتظار در انسان محقق نمیشود. از این جهت برنامههای فرهنگی، آموزشی نوعی اقدام در راستای ماموریت نیروی مقاومت بسیج محسوب میشود، كه باید با عشق و علاقه همراه و از هر نوع برخورد افراطی به دور باشد.
3- از طرفی باید دانست هر امر و برنامهای كه به تعامل، افزایش ارتباط دو طرفه و آزادانه مربی و متربی كمك و مشاركت بیشتر آنان را جلب نماید، معقول و پسندیده است. اساساً تربیت جز با میل و رغبت و خواست افراد تحقق پیدا نمیكند. هنر تربیت كردن، هنر همراه و همسو كردن متربی با مربی بر اساس میل و انگیزه و خواست متربی است. تربیت با زور و تهدید و اجبار محقق نمیشود. باید با به كار گرفتن قدرت، موانع تربیت را از مسیر برداشت و میل و رغبت و انگیزه را چاشنی آن كرد؛ زیرا با تهدید و فشار نمیتوان آدمیان را به مسیر هدایت كشاند.
4- ایجاد انگیزه و رغبت بیشتر در مخاطبین برنامههای فرهنگی میتواند انجام كارها و فعالیتهای مثبت اجتماعی و رسیدن به اهداف تربیتی و مسئولیتپذیری را تسهیل كند. مسابقات و برنامههای فرهنگی با فراهم كردن زمینه مساعد برای رقابت سالم و انجام فعالیتهای گوناگون از اهمیت و جایگاه ویژهای برای پذیرش مسئولیتهای اجتماعی برخوردار است.
5- چگونگی گذراندن اوقات فراغت، نقش موثری در تكوین شخصیت افراد به خصوص نوجوانان و جوانان دارد. شاید هیچ چیزی برای آنان به اندازه بیكاری مضر و خطرناك نباشد. غنی سازی اوقات فراغت از طریق ایجاد رقابت سالم و شیوههای جذاب و آموزنده، از برنامهها و ماموریتهای فرهنگی بسیج است. برگزاری مستمر، هدفمند و توام با عشق و علاقه مسابقات و جشنوارهها و اردوها در طول سال میتواند در رفع این نقیصه بزرگ بسیار موثر باشد.
6- ارائه یك الگوی مقبول و سازنده به عنوان یكی از موثرترین روشهای تربیتی، شناخته شده است. سایرین با عشق و علاقه و با تاسی از خط مشی و زندگی انسانی جامعه پویا، با نشاط و سرزنده، نیاز به الگوهایی دارد تا در مسیر سازندگی و پیشرفت جامعه، مشاركت بیشتر و فعالتری انجام دهند. امور فرهنگی در راستای جهتگیریهای اساسی و سیاستهای اصولی نظام وسیله و بهانه خوبی است كه میتوان از طریق آن، موقعیتها و فرصتهای گوناگونی را ایجاد و با معرفی شخصیتهای علمی، تاریخی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی، نسل آینده را مطمئنتر به جاده سعادت و خوشبختی رهنمون شد.
7- تنوع، جذابیت و شمولیت كارها از جمله عوامل تاثیرگذاری است كه در جذب مخاطبان و علاقهمندان نقش بزرگی را ایفا مینماید. برنامههای فرهنگی و هنری در راستای اشاعه معروف واجد چنین ویژگی و شرایط ارزشمندی است. به همین دلیل میتواند طیف وسیعی از مردم با علایق، استعدادها و خواستههای متفاوت را جذب فعالیتهای فرهنگی بسیج نموده و دستیابی به اهداف آموزشی مستتر در برنامهها را برای آنان تسریع و تسهیل نماید.
8- علیرغم بسیاری از كارها و فعالیتهای امور فرهنگی كه قابل سنجش و كمیتپذیر نیستند و ارزیابی دقیقی از آنها ممكن نیست، اغلب فعالیتهای مربوط به امور جذبی، فرهنگی، هنری، نظیر تعداد شركتكنندگان، آثار رسیده و غیره، قابل مشاهده، ارزیابی و قابل تبدیل به ملاكها و معیارهای كمی هستند. لذا با برنامهریزیهای دقیق و تعیین اهداف مشخص و اجرای ابلاغیات و پیگیریهای مستمر آن و اطلاعرسانیهای به موقع میتوان به تلاشها و فعالیتهای گسترده فرهنگی و هنری پایگاهها و حوزههای مقاومت عینیت و سازمان بخشید و از پراكندگی، تشتت، بیهدفی و تكروی در كارها جلوگیری به عمل آورد. این امر میتواند ضمن سامان دادن به كارها و انعكاس مطلوب فعالیتهای فرهنگی، توجه دیگر متولیان و مسئولین و تمامی دستاندركاران امور فرهنگی در سطح استان را نیز به خود جلب نماید.
9- در انتقال مفاهیم تربیتی و آموزشی، اثربخشی شیوههای غیر مستقیم به مراتب بیشتر از روشهای عریان و مستقیم است. یكی از ویژگیهای بارز برنامههای فرهنگی این است كه مفاهیم و آموزههای لازم تربیتی را به طور غیر مستقیم به مخاطبان خود منتقل میكند. لذا پذیرش و مقبولیت آن برای مردم آسانتر و مطلوبتر است.
10- از دیگر اثرات برنامههای فرهنگی آن است كه مخاطبین در جهت كسب رتبههای بالاتر و ارائه بهترین آثار فرهنگی و هنری، با شور و اشتیاق و علاقهمندی به دنبال منابع و مآخذی میگردند تا آثار خود را غنیتر و پر محتواتر نمایند. لذا سعی میكنند با مراجعه به مراكز علمی، تحقیقی و آموزشی شخصیتهای دارای صلاحیت، كتابخانهها و... با استفاده از پژوهشها و تجربیات و اندوختههای دیگران، عطش كنجكاوی و پرسشگری خود را با رسیدن به سرچشمه زلال معرفت و شناخت فرو نشانند و با این كار به صورت غیر مستقیم به مطالعه در ارزشهای مورد انتظار بپردازند.
11- تشكیل جلسات و نشستهای متعدد، همایشها و گردهماییها برای انتقال مطالب و مفاهیم آموزشی و تربیتی به بهانه برگزاری مسابقات، جشنوارهها و اردوها و... و افزایش سطح آگاهی مخاطبین از آثار مطلوب و برجسته معاصر، با جلسات و آشنایی و تعامل نزدیك با آنها صورت میگیرد.
12- برنامههای موثر واجد خصوصیات و ویژگیهای عدیدهای است كه عملی و قابل اجراء بودن به صرفه و اقتصادی، آسان و سهلالاجراء بودن و جامع و مانع بودن، عمومیت داشتن از عمدهترین آنها محسوب میشود كه تقریباً همه ویژگیها در برنامههای فرهنگی نمود عینی یافته است. بنابراین با پرداختن به این امور میتوان یكی از اثربخشترین و كارآمدترین برنامههای آموزشی را به وجود آورد.